Vị thuốc vần X

Xuất xứ: Bản Thảo Đồ Kinh

Tên khoa học: Manis pentadactyla L.

Họ khoa học: Tê tê (Manidae).

TÊN KHÁC

Côn gọi là vảy tê tê, vảy con trút. Vì con vật hay đục núi và mình có vảy cứng như áo giáp do đó có tên xuyên sơn; xuyên qua núi.

MÔ TẢ

Tuy bề ngoài con tê tê giống con thằn lằn nhưng thực ra là một loài động vật có vú, đẻ con và nuôi con bằng sữa. Tê tê có thân dài, chân ngắn và thấp, đầu nhỏ nhọn, đuôi rất dài. Nếu cắt ngang đuôi, mặt cắt sẽ có hình bán nguyệt. Phần trên lưng, từ mũi đến đuôi con tê tê có phủ một lớp vảy hình vỏ ?. Lớp vảy này thực ra chỉ là
những cụm lông ? dính bết vào nhau tạo thành. Vảy tê tê xếp cái nọ đè lên cái kia giống như ngói lớp, thành từng dải dài, theo một trật tự rất phức tạp. Má, ngực, bụng tê tê không có vảy, chỉ lớt phớt một ít lông cứng. Da bụng tê tê trắng mềm. Lười là một bộ phận kỳ lạ nhất của tê tê, hình con giun dài bằng nửa chiều dài của
toàn thân con vật. Để bình thường lưỡi dài từ mõm cho đến hai chân sau.

Loài Tê tê đuôi dài leo cây rất giỏi, sống trên cây và ngủ trong các hốc cây rỗng. Khi tê tê ngủ hoặc muốn tự vệ, nó cuộn mình lại ở phần dưới của mút đuôi có một mẫu thịt cài chặt vào một vảy ở lưng làm thành một cuộn tròn rất chắc và rất khó mở. Tê tê cận thị nhưng tai và mũi tinh. Nếu tê tê tóm được địch thủ nó dùng các chân ghì chặt đối thủ một cái rồi thả ra. Cái ghì này đủ bóp chết một con chó lớn. Tê tê có sức khỏe lạ thường, nó có thể kéo một người lớn và khỏe. Tê tê tính rất hiền lành, chậm chạp. Nó ăn kiến và mối là những loài côn trùng phá hoại gỗ và cây cối trong rừng. Tê tê dùng vuốt phá vỡ các tổ kiến, tổ mối để bắt mối. Nhờ một thứ bột dính ở dưới lưỡi tê tê có thể loại những đất cát ra khỏi thức ăn của nó một cách tài tình.

PHÂN BỐ, THU BẮT VÀ CHẾ BIẾN:

• Tê tê là một loại động vật sống hoang dại ở các miền núi Việt Nam. Nó còn sống tại miền nam Trung Quốc (Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam, Đài Loan), Miến Điện, Ấn Độ, Xrilanca...
• Có thể săn bắt quanh năm. Thường tê tê không đào lấy tổ để ở, mà đến những tổ của các con vật khác sau khi đã đào rộng thêm ra chút ít.
• Khi thấy Tê tê, chỉ cần ném đất cát vào, hoặc xua chó đuổi, Con vật tức khắc cuộn tròn lại, rất dễ bắt.
• Cắt sạch xương thịt, phơi khô là được cả bộ da. Nếu muốn lấy vảy không thôi thì hoặc cho vào nước sôi, vảy tự khắc rụng ra, rửa sạch, phơi khô, hoặc ngâm da trong nước vôi trong, da thịt sẽ nát ra, vẩy tơi ra, rửa sạch, phơi khô, có khi bắt được, cho ngay vào nồi luộc chín, vảy bong ra, rửa sạch, phơi khô. Khi dùng làm thuốc, ít khi dùng sống; hoặc tẩm mỡ, tẩm dấm hay tẩm dầu mà rán. Có khi sao với cát cho vàng, rồi lấy ra, rây bỏ cát; vảy tê tê còn đang nóng, cho ngay vào bình chứa dấm (cứ 100kg vảy tê tê, dùng 40kg dấm) trộn đều, lấy ra, phơi khô mà dùng. Có khi người ta còn đốt ra than mà dùng.

ĐƠN THUỐC THAM KHẢO

• Trị các nhọt độc: đã làm mủ, nhưng không vỡ được, uống vào vỡ ngay và độc thoát ra. Sinh hoàng kỳ, Toàn đương quy, Đại xuyên khung, Xuyên sơn giáp, Tạo giác thích, sắc uống. Khi nhọt đã vỡ thì không uống nữa (Thấu nùng tán – Y tông kim giám).
• Trị mụn nhọt: Xuyên sơn giáp 10g, Bạch chỉ 5g, Tạo giáp thích 8g, Hoàng kỳ 6g, Đương quy 6g, sắc với 600ml nước còn 200ml, chia 3 lần uống trong ngày (Trung Quốc dược học đại tự điển).
• Trị tắc tia sữa: Xuyên sơn giáp, nướng, tán nhỏ, ngày uống 2 lần, mỗi lần 4g, có thể cùng uống với một ít rượu (Những Cây Thuốc Và Vị Thuốc Việt Nam).
• Trị tràng nhạc vỡ loét: Xuyên sơn giáp, đốt, nghiền nhỏ đắp vào (Những Cây Thuốc Và Vị Thuốc Việt Nam).
• Trị sữa không thông: Xuyên sơn giáp (sao vàng), Đương quy, Cát cánh, Thược dược, Mộc thông, Phục linh, Xuyên khung, Thiên hoa phấn. Các vị bằng nhau. Thái nhỏ, trộn đều. Mỗi lần dùng 50g hỗn hợp này, thêm 600ml nước, sắc còn 200ml chia 3 lần uống trong ngày (Những Cây Thuốc Và Vị Thuốc Việt Nam).

CHỦ TRỊ

CÔNG DỤNG VÀ LIỀU DÙNG:

Ngày dùng 6 – 12g dưới dạng uống.

THAM KHẢO

• Ung nhọt mới mọc, phương pháp điều trị nên tiêu tán, không nên dùng vị thuốc này sớm, nếu không có thể ngăn trở khó tiêu được nhọt. Vị thuốc này có thể đi luôn vào đường kinh lạc, đến thẳng chỗ đau. Nếu ung nhọt đã chín, trong đã có mủ nhưng đầu nhọt chưa vỡ được, hoặc mủ khó thoát ra ngoài đều có thể sử dụng được. Đây là vị thuốc quan trọng thường dùng trong ngoại khoa, cùng dùng với Tạo giác thích thì càng hay (Đông dược học thiết yếu).
• Xuyên sơn giáp tính khéo len lỏi, có tác dụng sưu phong, thông lạc, công kiên, bài nùng, tán huyết, tiêu thũng, là thuốc thường dùng trong ngoại khoa, lại có thể thông kinh, hạ nhũ, thông lạc, lợi tý, công hiệu rất rõ. Thường dùng trong ngoại khoa như ung nhọt, thũng độc. Chưa thành mủ thì có thể tiêu đi, đã làm mủ thì có thể vỡ, nhất là đã làm mủ sắp vỡ (Thực Dụng Trung Y Học).